Mijasz je podczas spacerów w centrum miasta niemal codziennie. Na drugim albo trzecim piętrze dziewiętnastowiecznej kamienicy widać pełnowymiarowe drewniane drzwi, a pod nimi nie ma nic: ani balkonu, ani schodów, ani nawet śladu po nich.

Ta opowieść krąży po przewodnikach miejskich i brzmi świetnie, bo drzwi miały służyć nocnemu wciąganiu towaru z pominięciem opłaty rogatkowej, a przy okazji zaopatrywaniu domów gry i dyskretnej ucieczce przed policją. Nie znaleźliśmy pod nią ani jednego dokumentu, opracowania konserwatorskiego czy archiwalnego przekazu, co nie znaczy jeszcze, że jest nieprawdziwa. Znaczy natomiast tyle, że nie ma czym jej poprzeć, a rzeczy niepopartych nie podajemy czytelnikom jako faktów.

Jest natomiast wyjaśnienie prostsze, mniej efektowne i udokumentowane w kilku krajach naraz. Poniżej opisujemy je razem z trzema detalami, po których sam rozpoznasz jedno od drugiego na najbliższym spacerze.

Wyjaśnienie, które da się obronić

Klatki schodowe w kamienicach czynszowych, a zwłaszcza klatki kuchenne i służbowe w oficynach, były wąskie, strome i kręte, ponieważ nie projektowano ich z myślą o wnoszeniu czegokolwiek większego niż człowiek z koszem. Górne kondygnacje i poddasza pełniły przy tym rolę magazynów, w których składowano opał, zapasy, a w domach kupieckich także towar przeznaczony na sprzedaż.

Z połączenia tych dwóch rzeczy bierze się rozwiązanie, które powtarza się w całej Europie Środkowej i Zachodniej. Skoro ładunek nie mieści się na schodach, wciąga się go z zewnątrz, a w elewacji potrzebny jest otwór, przez który wejdzie do środka. Drzwi bez balkonu to nie jest niedokończony balkon, tylko wejście towarowe.

Najlepiej udokumentowanym przykładem są kamienice amsterdamskie. Zachowały się tam masowo belki i haki wciągowe nad górnymi otworami, a część domów zbudowano z niewielkim pochyleniem do przodu właśnie po to, żeby wciągany ładunek nie ocierał o elewację. Ten sam mechanizm, tylko w skromniejszym wydaniu, obsługiwał podwórza polskich kamienic.

Osobną, równie prawdziwą przyczyną są zmiany w samym budynku, bo drzwi prowadziły kiedyś na ganek, krużganek albo do sąsiedniej oficyny, której dzisiaj już nie ma. Przy remoncie taniej było otwór zamurować albo zostawić drzwi na miejscu, niż przerabiać całą elewację. Zdarzały się wreszcie balkony rozebrane ze względów bezpieczeństwa, kiedy skorodowały belki nośne i naprawa okazała się droższa od demontażu.

Opowieść o szmuglu, czyli dlaczego jej nie powtarzamy

Wersja z kontrabandą wygląda tak: w dziewiętnastym wieku wjazd do miasta wiązał się z opłatą rogatkową od towarów, więc skrzynie i beczki wciągano nocą prosto z wozu do drzwi na trzecim piętrze, omijając stróża i policję. Rogatki istniały naprawdę, warszawskie postawiono w latach dwudziestych dziewiętnastego wieku, a opłaty pobierano od towarów kolonialnych, alkoholu i tytoniu.

Problem zaczyna się przy połączeniu jednego z drugim. Nie znaleźliśmy przekazu, w którym ktokolwiek wiąże konkretne drzwi w konkretnej kamienicy ze szmuglem, ani opracowania, które traktowałoby to jako znaną praktykę. Wciągnięcie beczki na trzecie piętro w nocy, na podwórzu-studni, przy użyciu wielokrążka, jest przy tym operacją raczej głośną niż dyskretną.

Opowieść, której nikt nie potwierdza, nie staje się prawdziwa przez to, że jest powtarzana w dziesięciu przewodnikach. Staje się tylko bardziej znana.

Zostawiamy ją więc jako ciekawostkę i zaznaczamy, czym jest. Gdyby ktoś z czytelników miał źródło archiwalne, które ją potwierdza, chętnie tekst poprawimy i dopiszemy przypis.

Trzy detale, po których rozpoznasz to sam

Ta część nie wymaga wiary w żadną wersję, ponieważ opiera się wyłącznie na tym, co widać z chodnika. Przy najbliższym spacerze popatrz na trzy rzeczy naraz, bo pojedynczo każda z nich bywa myląca i prowadzi do pochopnego wniosku.

• Hak albo kotwa nad drzwiami — spójrz tuż pod gzyms, w osi otworu. Wygięty metalowy element to pozostałość po wciągarce, czyli ślad wejścia towarowego.
• Ślady po wspornikach — rozebrany balkon zostawia w murze wyraźne wyrwy albo łaty po belkach nośnych. Gładka elewacja pod drzwiami oznacza, że balkonu nigdy tam nie było.
• Strona budynku — wejścia towarowe projektowano od podwórza i w oficynach, z dala od reprezentacyjnej fasady. Drzwi bez balkonu od strony ulicy to częściej balkon rozebrany albo przebudowa.
• Co to znaczy, jeżeli kupujesz mieszkanie z takimi drzwiami

Dla kupującego to nie jest ciekawostka, tylko pozycja do sprawdzenia. Otwór w elewacji jest częścią wspólną budynku, więc o jego losie decyduje wspólnota, a nie właściciel mieszkania, do którego przylega. Trzy pytania warto zadać przed podpisaniem:

• Czy drzwi są w dokumentacji — sprawdź w inwentaryzacji i w rzucie z księgi wieczystej, czy otwór figuruje jako drzwi, czy jako okno. Rozbieżność potrafi zablokować późniejszy remont.
• Czy budynek jest pod ochroną — w rejestrze zabytków albo w gminnej ewidencji zamurowanie otworu lub wstawienie okna wymaga zgody konserwatora, a ten zwykle każe zachować podział i stolarkę.
• Czy otwór jest zabezpieczony — drzwi bez balustrady na wysokości kilku metrów to realne ryzyko wypadku, a odpowiedzialność za części wspólne spoczywa na wspólnocie. Poproś o protokoły z przeglądów rocznych.

Jeżeli budynek jest wpisany do rejestru, dołóż do rachunku także koszty, o których piszemy osobno przy kamienicach: ogrzewanie, renowację stolarki i fundusz remontowy, który w takim budynku ma kilka pozycji naraz.